خیلی‌ها فقط وقتی به کبدشان فکر می‌کنند که در آزمایش یا سونوگرافی مشکلی دیده شود. اما کبد هر ثانیه مشغول کار است؛ از هضم چربی‌ها گرفته تا ساختن پروتئین‌های خون و خنثی کردن داروها. شناختن جای کبد و کارهایی که انجام می‌دهد، کمک می‌کند علائم بیماری کبد را بهتر بفهمید و اهمیت مراقبت از آن را جدی بگیرید.
کبد در کجای بدن قرار دارد؟
کبد در قسمت بالا و سمت راست شکم، درست زیر پرده دیافراگم و پشت دنده‌های پایینی قرار دارد و بخش کوچکی از آن به سمت چپ بدن کشیده شده است. در بزرگسالان حدود ۱.۲ تا ۱.۶ کیلوگرم وزن دارد و بزرگ‌ترین عضو داخلی بدن بعد از پوست است. کیسه صفرا در زیر کبد چسبیده است و مجاری صفراوی، صفرای ساخته‌شده در کبد را به روده باریک می‌رسانند.
کبد دو منبع خون دارد: سرخرگ کبدی که خون پراکسیژن می‌آورد و ورید باب (پورتال) که خون سرشار از مواد غذایی جذب‌شده از روده‌ها را به کبد می‌رساند. حدود یک چهارم خونی که قلب در هر دقیقه پمپ می‌کند از کبد عبور می‌کند.
مهم‌ترین وظایف کبد
- ساختن صفرا که برای هضم و جذب چربی‌ها و ویتامین‌های محلول در چربی (A، D، E و K) لازم است.
- ساختن آلبومین که آب را در رگ‌ها نگه می‌دارد و کمبودش باعث ورم می‌شود.
- ساختن فاکتورهای انعقادی؛ به همین دلیل در بیماری پیشرفته کبد، خونریزی و کبودی آسان دیده می‌شود.
- ذخیره قند به شکل گلیکوژن و آزاد کردن آن بین وعده‌ها و هنگام ناشتایی.
- تنظیم ساخت و دفع کلسترول و تری‌گلیسیرید.
- خنثی کردن داروها، الکل و مواد سمی و تبدیل آمونیاک به اوره.
- ذخیره آهن، مس و ویتامین‌های A، D و B12.
- شکستن گلبول‌های قرمز فرسوده و دفع بیلی‌روبین حاصل از آن‌ها.
ارتباط وظایف کبد با علائم بیماری
وقتی بدانید کبد چه می‌کند، علائم بیماری‌اش هم منطقی می‌شود. اگر کبد نتواند بیلی‌روبین را دفع کند، پوست و چشم زرد می‌شود. اگر آلبومین کم شود، آب در شکم و پاها جمع می‌شود. اگر فاکتورهای انعقادی کم شوند، کبودی و خونریزی ایجاد می‌شود و اگر آمونیاک خنثی نشود، به مغز می‌رسد و گیجی می‌آورد. این علائم را در نشانه‌های هشدار بیماری کبد دسته‌بندی کرده‌ایم.
توان بازسازی کبد
کبد تنها عضو داخلی بدن است که می‌تواند پس از برداشتن بخش زیادی از آن، دوباره به اندازه طبیعی برگردد. همین ویژگی است که پیوند کبد از اهداکننده زنده را ممکن کرده است. اما این توان نامحدود نیست؛ آسیب مداوم ناشی از چربی، ویروس یا الکل باعث می‌شود به جای سلول‌های جدید، بافت جوشگاهی تشکیل شود و کبد به‌تدریج سفت شود.
آیا می‌توان کبد را لمس کرد؟
در بیشتر افراد سالم، کبد پشت دنده‌ها پنهان است و لمس نمی‌شود. گاهی لبه آن هنگام نفس عمیق زیر دنده‌ها حس می‌شود که طبیعی است. اگر کبد به‌وضوح پایین‌تر از دنده‌ها لمس شود، ممکن است بزرگ شده باشد؛ درباره علت‌های آن در بزرگی کبد نوشته‌ایم.
پرسش‌های رایج
کبد سمت راست است یا چپ؟
بیشتر کبد در سمت راست و بالای شکم است و بخش کوچکی از آن تا وسط و کمی سمت چپ امتداد دارد.
آیا انسان بدون کبد زنده می‌ماند؟
خیر. کبد عضوی حیاتی است و در نارسایی کامل آن، تنها راه نجات پیوند کبد است.
کیسه صفرا جزو کبد است؟
کیسه صفرا عضو جداگانه‌ای است که زیر کبد قرار دارد و صفرای ساخته‌شده در کبد را ذخیره می‌کند.
جمع‌بندی
کبد در سمت راست و بالای شکم قرار دارد و صدها کار حیاتی، از ساخت صفرا و پروتئین‌های خون تا ذخیره قند و خنثی کردن سموم، انجام می‌دهد. بیشتر علائم بیماری کبد مستقیماً از اختلال در همین وظایف ناشی می‌شود. برای آشنایی با همه بیماری‌های کبد، دانشنامه بیماری‌های کبد را بخوانید.
دکتر کبد در شهرهای مختلف
مطالب مرتبط
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.