بیماری‌های کبد در کودکان؛ از زردی نوزادی تا کبد چرب کودکان و نوجوانان

کبد کودکان فقط نسخه کوچک‌شده کبد بزرگسالان نیست. بسیاری از بیماری‌های کبد در کودکی علت‌ها، علائم و درمان‌های متفاوتی دارند و برخی از آن‌ها، مثل آترزی صفراوی، فقط در چند هفته اول زندگی فرصت درمان مؤثر دارند. از طرف دیگر، با افزایش چاقی کودکان، کبد چرب به شایع‌ترین بیماری کبد در کودکان و نوجوانان تبدیل شده است. در این راهنما مهم‌ترین بیماری‌های کبد کودکان را به ترتیب سن مرور می‌کنیم.

نوزادی؛ دوره‌ای حساس برای کبد

زردی در هفته اول تولد بسیار شایع است و در بیشتر نوزادان طبیعی و گذراست، چون کبد نوزاد هنوز توان کامل پردازش بیلی‌روبین را ندارد. اما زردی‌ای که بیش از دو هفته (یا در نوزادان نارس بیش از سه هفته) طول بکشد، یا با مدفوع کم‌رنگ و ادرار تیره همراه باشد، باید فوراً بررسی شود. علت‌ها و زمان نگرانی را در زردی نوزادان توضیح داده‌ایم.

مهم‌ترین بیماری‌ای که باید در زردی طول‌کشیده رد شود، آترزی صفراوی است؛ بیماری‌ای که در آن مجاری صفراوی خارج کبد مسدود یا از بین رفته‌اند. جراحی کازایی اگر در دو ماه اول انجام شود، نتایج بسیار بهتری دارد: آترزی صفراوی.

رنگ مدفوع؛ یک نشانه ساده اما حیاتی

مدفوع نوزاد سالم زرد، سبز یا قهوه‌ای است. مدفوع کم‌رنگ، سفید، خاکستری یا رنگ بتونه، نشانه نرسیدن صفرا به روده است و هر نوزادی که چنین مدفوعی دارد، باید در همان روز توسط پزشک دیده شود. در برخی کشورها کارت رنگ مدفوع به خانواده‌ها داده می‌شود تا این نشانه را زود تشخیص دهند.

سایر علت‌های کلستاز نوزادی

• عفونت‌های مادرزادی و عفونت‌های پس از تولد مثل عفونت ادراری.
• بیماری‌های متابولیک مانند گالاکتوزمی و تیروزینمی.
• کمبود آلفا-۱ آنتی‌تریپسین: کمبود آلفا-۱ آنتی‌تریپسین.
• سندرم آلاژیل و سایر بیماری‌های ژنتیکی مجاری صفراوی.
• کم‌کاری تیروئید و اختلالات هورمونی.
• تغذیه وریدی طولانی در نوزادان نارس.

کودکی و نوجوانی

در کودکان بزرگ‌تر، طیف بیماری‌ها متفاوت است. هپاتیت‌های ویروسی، به‌ویژه هپاتیت A، شایع‌ترین علت هپاتیت حاد هستند و هپاتیت B در کودکانی که از مادر مبتلا شده‌اند، معمولاً بدون علامت و مزمن است: هپاتیت در کودکان.

بالا بودن آنزیم‌های کبد در کودکان علت‌های متنوعی دارد؛ از کبد چرب و عفونت‌های ویروسی تا بیماری‌های عضلانی، سلیاک، ویلسون و هپاتیت خودایمنی. نکته مهم این است که در کودک، بیماری عضلانی ممکن است با آنزیم بالا اشتباه گرفته شود: آنزیم کبد بالا در کودکان.

کبد چرب کودکان؛ اپیدمی خاموش

با افزایش چاقی، کم‌تحرکی و مصرف نوشیدنی‌های شیرین و تنقلات، کبد چرب در کودکان و نوجوانان به‌سرعت شایع شده است. کبد چرب کودکان ممکن است حتی شدیدتر از بزرگسالان پیشرفت کند و برخی کودکان در نوجوانی به فیبروز قابل توجه می‌رسند. درمان اصلی، تغییر سبک زندگی کل خانواده است، نه رژیم سخت برای کودک: کبد چرب در کودکان.

• غربالگری با آزمایش ALT در کودکان چاق از حدود ۹ تا ۱۱ سالگی توصیه می‌شود.
• کاهش نوشیدنی‌های شیرین و آبمیوه‌های صنعتی، مؤثرترین تغییر تغذیه‌ای است.
• دست‌کم یک ساعت فعالیت بدنی روزانه و کاهش زمان استفاده از صفحه‌نمایش.
• خواب کافی و منظم.

علائمی که والدین نباید نادیده بگیرند

• زردی پوست یا چشم پس از دو هفتگی.
• مدفوع کم‌رنگ یا سفید و ادرار تیره در نوزاد.
• بزرگی شکم یا لمس توده در شکم.
• خونریزی‌های غیرعادی، کبودی بی‌دلیل یا خونریزی از ناف نوزاد.
• خستگی شدید، افت تحصیلی و تغییر رفتار در نوجوان همراه با آنزیم بالا (احتمال ویلسون).
• خارش مداوم پوست و عقب‌ماندن از رشد.

تشخیص و درمان در مراکز تخصصی

بیماری‌های کبد کودکان معمولاً توسط فوق‌تخصص گوارش و کبد کودکان بررسی و درمان می‌شوند. ابزارهای تشخیصی شبیه بزرگسالان است، اما محدوده‌های طبیعی آزمایش‌ها در کودکان متفاوت است؛ مثلاً ALP در دوران رشد به‌طور طبیعی بالاتر است. فیبرواسکن هم با پروب مخصوص کودکان قابل انجام است.

پیوند کبد در کودکان، به‌ویژه برای آترزی صفراوی، نتایج بسیار خوبی دارد و بیشتر کودکان پیوندی، رشد و زندگی طبیعی دارند. پیوند از اهداکننده زنده، معمولاً یکی از والدین، در بسیاری از مراکز انجام می‌شود: پیوند کبد از اهداکننده زنده.

پیشگیری؛ نقش واکسن و سبک زندگی

واکسن هپاتیت B در بدو تولد و ادامه آن طبق برنامه کشوری، مهم‌ترین اقدام برای پیشگیری از هپاتیت B مزمن و سرطان کبد در آینده است. واکسن هپاتیت A هم در کودکان دارای بیماری مزمن کبد توصیه می‌شود. تغذیه سالم خانوادگی، تحرک کافی و دوری از داروهای غیرضروری و مکمل‌های بدون نسخه، کبد کودکان را سالم نگه می‌دارد. استامینوفن را دقیقاً بر اساس وزن کودک مصرف کنید و هرگز دوز بزرگسالان ندهید.

مراجعه به پزشک؛ والدین چه آماده کنند؟

وقتی برای بررسی کبد کودک به پزشک مراجعه می‌کنید، اطلاعات دقیق شما بخش مهمی از تشخیص است. سابقه بارداری و زایمان، وزن تولد، زمان شروع زردی، رنگ مدفوع در هفته‌های اول، داروها و شربت‌هایی که کودک مصرف کرده، واکسن‌ها و سابقه بیماری کبد، ازدواج خویشاوندی یا مرگ زودهنگام نوزاد در خانواده را یادداشت کنید. عکس رنگ مدفوع نوزاد با گوشی همراه هم به پزشک کمک زیادی می‌کند.

برای کودکان بزرگ‌تر، منحنی رشد قد و وزن، عادت‌های غذایی، میزان فعالیت بدنی، ساعت‌های استفاده از صفحه‌نمایش و هر تغییری در رفتار، تمرکز یا عملکرد تحصیلی اهمیت دارد. همه آزمایش‌ها و سونوگرافی‌های قبلی را همراه ببرید تا روند تغییرات قابل مقایسه باشد.

• کارت واکسیناسیون کودک.
• فهرست داروها، شربت‌ها و مکمل‌ها.
• آزمایش‌ها و گزارش‌های تصویربرداری قبلی.
• سابقه بیماری‌های کبد و متابولیک در خانواده.

بیماری‌های مزمن کبد کودکان نیاز به پیگیری طولانی دارند و ارتباط مستمر با یک پزشک ثابت، تصمیم‌گیری را ساده‌تر می‌کند. اگر کودک داروی طولانی‌مدت مصرف می‌کند، آموزش مدرسه و مراقبان درباره بیماری و زمان مصرف داروها را فراموش نکنید.

رشد و تغذیه کودک مبتلا به بیماری کبد

کودکانی که بیماری مزمن کبد، به‌ویژه بیماری‌های صفراوی دارند، اغلب در جذب چربی و ویتامین‌های محلول در چربی مثل A، D، E و K مشکل دارند. به همین دلیل ممکن است به شیرخشک‌های مخصوص، مکمل‌های ویتامین با دوز مشخص و کالری بیشتر از کودکان هم‌سن نیاز داشته باشند. پایش منظم قد و وزن و همکاری با متخصص تغذیه کودکان، بخش مهمی از درمان این کودکان است و تأثیر مستقیمی بر موفقیت درمان و حتی نتیجه پیوند کبد دارد.

پرسش‌های رایج

جمع‌بندی

بیماری‌های کبد کودکان از زردی نوزادی و آترزی صفراوی تا هپاتیت‌ها، آنزیم بالا و کبد چرب کودکان را شامل می‌شود. زردی طول‌کشیده و مدفوع کم‌رنگ در نوزاد نیاز به بررسی فوری دارد و کبد چرب کودکان با تغییر سبک زندگی خانواده درمان می‌شود. برای بررسی با دکتر کبد کودکان خوب در تهران، دکتر کبد کودکان خوب در مشهد و دکتر کبد کودکان خوب در شیراز مشورت کنید و نمای کلی را در دانشنامه بیماری‌های کبد ببینید.

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.