سیروز مرحله پایانی بسیاری از بیماری‌های مزمن کبد است؛ مرحله‌ای که بافت سالم کبد به‌تدریج جای خود را به بافت جای زخم و ندول‌ها می‌دهد. شنیدن این تشخیص برای بیمار و خانواده‌اش سنگین است، اما سیروز یک وضعیت یکسان برای همه نیست. بسیاری از بیماران سال‌ها بدون عارضه زندگی می‌کنند و با درمان علت، پیگیری منظم و مراقبت درست، می‌توان از عوارض جلوگیری کرد یا آن‌ها را به‌خوبی کنترل کرد. در این راهنما همه جنبه‌های سیروز را مرور می‌کنیم.
سیروز چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟
وقتی کبد سال‌ها در معرض آسیب مداوم باشد، سلول‌های آسیب‌دیده با بافت فیبروز جایگزین می‌شوند. فیبروز به مرور گسترش می‌یابد و کبد را به ندول‌هایی تقسیم می‌کند که با دیواره‌های بافت جای زخم از هم جدا شده‌اند. این تغییر ساختار، دو پیامد اصلی دارد: کاهش توان کبد در انجام وظایفش و افزایش مقاومت در برابر عبور خون از کبد که به فشار خون پورت منجر می‌شود. سیروز همان مرحله F4 فیبروز است: مراحل فیبروز کبد.
علت‌های سیروز
- کبد چرب متابولیک (MASLD و MASH) که امروز به یکی از شایع‌ترین علت‌ها تبدیل شده است.
- هپاتیت B و C مزمن.
- مصرف طولانی الکل.
- هپاتیت خودایمنی و بیماری‌های مجاری صفراوی مثل PBC و PSC.
- بیماری‌های ارثی مثل هموکروماتوز، ویلسون و کمبود آلفا-۱ آنتی‌تریپسین.
- نارسایی مزمن قلب راست و انسداد وریدهای کبدی.
- گاهی هیچ علتی پیدا نمی‌شود (سیروز کریپتوژنیک) که بسیاری از آن‌ها در واقع کبد چرب قدیمی بوده‌اند.
سیروز جبران‌شده و جبران‌نشده
مهم‌ترین تقسیم‌بندی سیروز، جبران‌شده و جبران‌نشده است. در سیروز جبران‌شده، کبد با وجود آسیب، هنوز وظایف خود را انجام می‌دهد و بیمار ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد. سیروز جبران‌نشده با بروز یکی از عوارض اصلی تعریف می‌شود: آسیت، خونریزی واریس، انسفالوپاتی یا زردی. پیش‌آگهی این دو مرحله بسیار متفاوت است. توضیح کامل را در سیروز جبران‌شده و جبران‌نشده آورده‌ایم.
علائم سیروز
در مراحل اولیه، بیشتر بیماران علامتی ندارند یا فقط خستگی، کاهش اشتها و کاهش وزن خفیف دارند. با پیشرفت بیماری، علائم زیر ظاهر می‌شوند:
- زردی پوست و چشم، ادرار تیره.
- تورم شکم و پاها.
- کبودی و خونریزی آسان از لثه و بینی.
- خارش پوست.
- رگ‌های عنکبوتی روی پوست سینه و قرمزی کف دست.
- تحلیل عضلات و ضعف.
- گیجی، فراموشی و تغییر الگوی خواب.
عوارض اصلی سیروز
بیشتر عوارض سیروز از فشار خون پورت ناشی می‌شوند؛ وضعیتی که در آن فشار ورید پورت که خون روده‌ها را به کبد می‌آورد، بالا می‌رود: فشار خون پورت.
آسیت
تجمع مایع در شکم شایع‌ترین عارضه سیروز است و با رژیم کم‌نمک، داروهای ادرارآور و گاهی تخلیه مایع درمان می‌شود: آسیت.
واریس مری و معده
رگ‌های گشادشده در مری و معده ممکن است پاره شوند و خونریزی خطرناکی ایجاد کنند. غربالگری با آندوسکوپی و درمان پیشگیرانه، خطر را بسیار کم می‌کند: واریس مری.
انسفالوپاتی کبدی
وقتی کبد نمی‌تواند سموم را پاک کند، این مواد به مغز می‌رسند و باعث گیجی، خواب‌آلودگی و در موارد شدید کما می‌شوند. لاکتولوز و ریفاکسیمین درمان اصلی هستند: انسفالوپاتی کبدی.
سرطان کبد
سیروز از هر علتی که باشد، خطر سرطان کبد را بالا می‌برد. سونوگرافی هر شش ماه برای همه بیماران سیروزی توصیه می‌شود: توده‌ها و سرطان کبد.
تعیین شدت سیروز و طول عمر
پزشکان برای سنجش شدت سیروز از دو امتیاز اصلی استفاده می‌کنند: Child-Pugh که سیروز را به سه کلاس A، B و C تقسیم می‌کند و MELD که بر اساس بیلی‌روبین، INR، کراتینین و سدیم محاسبه می‌شود. این امتیازها پیش‌آگهی و زمان ارجاع برای پیوند کبد را مشخص می‌کنند: امتیاز MELD و Child-Pugh.
پرسش «با سیروز چقدر زنده می‌مانم؟» پاسخ ساده‌ای ندارد. بیماران سیروز جبران‌شده که علت بیماری‌شان کنترل شده، ممکن است ده‌ها سال زندگی کنند. پس از بروز عوارض، پیش‌آگهی بدتر می‌شود و پیوند کبد گزینه اصلی است. نارسایی حاد کبد وضعیت متفاوتی است که در کبد قبلاً سالم رخ می‌دهد: نارسایی حاد کبد.
درمان سیروز
درمان سیروز سه هدف دارد: درمان علت، پیشگیری و درمان عوارض و آماده‌سازی برای پیوند در زمان مناسب. درمان علت، مثل داروی ضدویروس در هپاتیت B و C، قطع کامل الکل یا کاهش وزن در کبد چرب، مهم‌ترین قدم است و می‌تواند حتی سیروز را کمی بهبود دهد.
تغذیه در بیماران سیروزی نقش مهمی دارد؛ برخلاف باور رایج، این بیماران به پروتئین کافی و وعده شبانه نیاز دارند: تغذیه در سیروز. بسیاری از داروهای رایج هم در سیروز خطرناک‌اند و باید با احتیاط مصرف شوند: داروهای مجاز و ممنوع در سیروز.
پیگیری منظم بیمار سیروزی
- سونوگرافی کبد هر شش ماه برای غربالگری سرطان.
- آندوسکوپی برای بررسی واریس طبق نظر پزشک.
- آزمایش عملکرد کبد، کلیه و شمارش خون هر چند ماه.
- واکسن هپاتیت A و B، آنفلوانزا و پنوموکوک.
- ارزیابی تغذیه و قدرت عضلات.
- ارجاع به مرکز پیوند وقتی امتیاز MELD بالا می‌رود یا عوارض بروز می‌کنند.
چه زمانی فوراً به اورژانس برویم؟
- استفراغ خونی یا مدفوع سیاه و قیری.
- گیجی، خواب‌آلودگی شدید یا رفتار غیرعادی.
- تب همراه با درد شکم در بیمار دارای آسیت.
- کاهش شدید ادرار یا تشدید ناگهانی زردی.
زندگی روزمره با سیروز
تشخیص سیروز به معنی پایان زندگی فعال نیست. بسیاری از بیماران در مرحله جبران‌شده به کار، سفر و فعالیت‌های خانوادگی ادامه می‌دهند. ورزش منظم و سبک مثل پیاده‌روی و تمرین‌های مقاومتی ملایم به حفظ عضلات کمک می‌کند و خستگی را کاهش می‌دهد. در بیماران دارای واریس بزرگ، از بلند کردن اجسام بسیار سنگین و ورزش‌هایی که فشار شکم را ناگهان بالا می‌برند، پرهیز کنید.
سلامت روان هم اهمیت دارد. اضطراب و افسردگی در بیماران سیروزی شایع است و می‌تواند پایبندی به درمان را کم کند. صحبت با پزشک، مشاور یا گروه‌های حمایتی بیماران کبدی کمک‌کننده است. اگر سیروز ناشی از الکل است، برنامه‌های ترک و حمایت روانی بخش جدایی‌ناپذیر درمان هستند.
- پیش از سفر، فهرست داروها و خلاصه پرونده را همراه داشته باشید.
- در سفر به مناطق دارای آب ناسالم، فقط آب بسته‌بندی بنوشید.
- شماره پزشک معالج را در دسترس اعضای خانواده بگذارید.
پرسش‌های رایج
آیا سیروز کبد درمان می‌شود؟
سیروز پیشرفته معمولاً کاملاً برنمی‌گردد، اما درمان علت می‌تواند پیشرفت آن را متوقف کند و پیوند کبد درمان قطعی است.
بیمار سیروزی چقدر عمر می‌کند؟
به مرحله و کنترل علت بستگی دارد؛ در سیروز جبران‌شده ممکن است سال‌ها زندگی عادی داشته باشد.
آیا کبد چرب به سیروز می‌رسد؟
بله، در بخشی از بیماران کبد چرب همراه با التهاب، به سیروز پیشرفت می‌کند.
آیا بیمار سیروزی باید پروتئین کم بخورد؟
خیر، بیشتر بیماران سیروزی به پروتئین کافی نیاز دارند.
جمع‌بندی
سیروز مرحله پیشرفته فیبروز کبد است که با کبد چرب، هپاتیت، الکل و بیماری‌های خودایمنی و ارثی ایجاد می‌شود. عوارض اصلی آن آسیت، واریس، انسفالوپاتی و سرطان کبد است و شدت آن با Child-Pugh و MELD سنجیده می‌شود. درمان علت، پیگیری منظم و پیوند در زمان مناسب، کلید مدیریت سیروز است. برای پیگیری با دکتر سیروز کبد خوب در تهران، دکتر سیروز کبد خوب در تبریز و دکتر سیروز کبد خوب در بندرعباس مشورت کنید و نمای کلی را در دانشنامه بیماری‌های کبد ببینید.
دکتر سیروز کبد در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.
۲ پاسخ